roamingthenewworld

“Ne me quitte pas, tout peut s’oublier…” klinkt het tot in het kraaiennest van het Teatro Amazonas, een mastodontisch stadstheater in het centrum van Manaus, een stad midden in de Braziliaanse Amazone. Een theater opgetrokken in een “eclectische stijl”, aldus onze lokale gids… Eclectische stijl… Dat kan je wel stellen: het interieur is een verschaalde versie van Theatre Garnier te Parijs, de foyer is gebaseerd op de laat barokke Noord-Italiaanse paleisinterieurs met overvloedig bladgoud, fresco’s en inlegwerk dat hout uit de tropen met Europese houtsoorten combineert; het exterieur in adellijk roze is dan weer opgetrokken in een Centraal-Europese neoclassicistische bouwstijl. Dit alles is bekroont met… de typische Portugese geglazuurde tegeltjes mismeesterd op een Arabisch ogende koepel die de jonge Braziliaanse vlag met inheemse vormentaal wou combineren… Beoordeel zelf het resultaat! (Mocht dit als architectuurhistorisch gewauwel klinken, laat het gewoon over je heen glijden, je vat het plaatje wel wanneer je de beeldjes aanschouwt! Je hebt er geen eloquent kunstoog voor nodig…)

Dit megalomane project dat als pars pro toto voor de stad kan dienen, steekt in praal en pracht met hoofd en schouders uit ten opzichte van de andere bouwwerken. De rest van de stad wordt slechts puntsgewijs opgelicht door paleizen, herenhuizen en handelsgebouwen. Deze historische gebouwen werden binnen dezelfde periode van 1880  tot 1915 opgetrokken en de bouwstijlen zijn overheersend neo-vormen van eenzelfde uiteenlopende variëteit.

Dit amalgaam aan bouwstijlen is gemakkelijk historisch te verklaren doordat ondernemers met poen, investeringsdrang en weinig vrees voor dodelijke tropische ziektes, op het einde van de 19^de eeuw uit alle Europese staten naar het hart van de Amazone aangetrokken werden door het nieuwe elastische goud. Om voor zichzelf een plaatsje te verzekeren in het productie- of handelsproces van het rubberimperium, vestigden ze zich aan het knooppunt van de bovenrivieren van de Amazone, het indianenstadje Manaus. De jonge Braziliaanse staat was niet opgewassen tegen de kracht van het kapitaal (en allicht kon de top van de staat, zoals heden ten dage nog steeds in gans Zuid-Amerika gebeurt, meeprofiteren van de gigantische winstmarges) en het stammen-centrumpje Manaus werd op 30 jaar tijd een nucleus van kapitaal en een modern ‘slavendom’. Een blinkende stad gebouwd op de ongelijkheid van een schoolvoorbeeld van neokolonialisme.
De inheemse Amazonebevolking en de boeren uit het noordoosten van Brazilië die voorheen leefden van de monocultuur van rietsuiker werden ingezet tegen hongerlonen. De Amazone-indianen bouwden terwijl ook de indrukwekkende bouwwerken voor de rijke handelslui die over het gebied van de boven Amazone regeerden. De voormalige boeren werden getransporteerd over de Amazone naar de rubberplantages, een tocht van twintig dagen. Het was een tocht die ze meteen moesten afbetalen aan de grootgrondbezitters. Een afbetaling die voor de meeste boeren nooit lukte: de boottocht diende tegen interest terugbetaald te worden, de loonbonnetjes konden enkel in de eigen winkel gekocht worden en het werktenue met werktuigen was eveneens op kosten van de ‘lijfeigene’. Op deze latifundiae werd vluchten beschouwd als niet afbetalen en bewakers kregen volgens de ‘eigen wetten’ van het domein het recht vluchtende boeren af te knallen.

Deze gigantische boom kende echter een korte bloeiperiode. Rond 1915 kwam een eind aan het rubbermonopolie van de heren van Manaus doordat een Brit er in geslaagd was de zaden uit het Amazonegebied te smokkelen. Het Britse imperium ging in de ‘East Indies’ onder hun eigen ‘Union Jack’-vlag alle rubber voor Europa produceren.

Wat ons overdonderde naast de historische gelaagdheid van deze stad, is hoe honderd procent ‘anders’ deze wereld was van al wat er in duizenden kilometer omheen gevonden kan worden.

Stel je de gigantische watervlakte van de Amazone voor, de mangroves rond de rivieren en aan de kust, de lege savanne en de eindeloze jungle van de Guyana’s en de zuidelijke Amazone, samen goed voor een oppervlakte van meer dan drie keer Europa, waarin geen enkele stad groter dan Gent gelegen is. Een godverlaten gebied waarin gerepte en ongerepte natuur overheersen, waardoorheen we twee maanden tuften en puften, waarin in het midden van de grote ‘onontwikkelde’ gebieden en boerendorpen plots een bloeiende stad van twee miljoen inwoners, een zuiderse sfeer, universiteitsgebouwen, een complexe historische gelaagdheid en bars met nachtleven oprijst. Een stad waarnaar je weken onderweg  bent per boot om finaal overweldigd te worden door een Zuid-Europese levendigheid, een complexe structuur, echt (en imitatie-)marmer en … een zelfzekere stad.

Een zelfbewuste stad, die in de laatste 20 jaar sterk aan renovatie doet, met een artiestenscène die uit de startblokken schiet, een stad die z’n geschiedkundig erfgoed en cultuurproductie omarmt in het besef dat ze een andere identiteit heeft dan de rest van Brazilië. Het is een stad met heel veel potentieel, maar er is sowieso nog werk aan de winkel. Enkele elementen zijn voor de komende halve eeuw onomkeerbaar, zoals de woontorens die zonder enige stedenbouwkundige visie naast de historische panden neergeploft zijn en de wildgroei buiten het historische centrum.

Het verschil van het bezoek aan de stad Manaus kan niet groter zijn met de rest van onze tocht doorheen de Amazone. Een tocht in onze hangmatten op schattige bootjes van gemiddeld 200 passagiers waarop naast lokale personen, werkelijk van alles vervoerd wordt. Tomaten, bier, bloem, frigo’s, scooters of auto’s die met planken en mankracht aan boord geholpen werden. Een tocht langsheen dorpen met aarden aanlegsteigers, kleine steden met pontons of totaal geïsoleerde finca’s zonder aanlegmogelijkheden. Tochten waarop al varend goederen en personen van – en op – de boot geholpen werden, waarbij het tanken zelfs al varend gebeurde. Dit is dé lokale transportmethode voor iedereen, want dit is een gebied zonder wegen.

Een publiek transport waarbij er gerust 12 uren kunnen voorbij tikken alvorens je een volgende haven aandoet. Telkens wanneer je in een haven aanmeert, wordt de boot overrompeld door verkopertjes van kaas, brood of zoet. Ze komen je zelfs aanklampen tot in je hangmat.

Het is een transportervaring waarbij je telkens tussen de 3 en de 6 dagen vaart, van vertrek tot eindbestemming. In het totaal nemen wij drie keer een dergelijke boot, telkens dieper de Amazone op. Van Macapá in het oosten van Brazilië aan het noorden van de Amazonedelta aan de Atlantische oceaan, tot in Santarém waar paradijselijke stranden, zoals die van Alter do Chao, toeristen uit binnen- en buitenland met open armen ontvangen om compleet te relaxen zoals op de Caraïben of de jungle in te trekken, tot Manaus, de grootste transporthub in het midden van het regenwoud van waaruit boten stroomopwaarts tot Colombia, Peru of vlakbij Bolivia verder varen. Manaus is de plek waar de Rio Negro en de Amazone samenvloeien in een indrukwekkend natuurfenomeen van twee waterkleuren die enkele kilometers naast mekaar bestaan. Wij nemen uiteindelijk de boot tot Porto Velho waar we het laatste stukje Amazone met de bus doorkruisen tot de grens met Bolivië.

Een tweetal weken van ‘hangen’, ponomia-papjes kopen van jonge verkopertjes in de havens, telkens opnieuw verbaasd zijn hoe lief en oprecht vriendelijk iedereen rondom je is, boekjes lezen, mailtjes schrijven naar vriendjes te midden van een gezellig vol bootje van 45m lang, monotoon eten, turen over de eindeloze watervlaktes, pintjes drinken op het bovendek waar zoals elke avond MPB (of Musica Popular do Brazil) klinkt door de 500 watt speakers terwijl op het tv-scherm stevige Braziliaanse billen in stretchpakjes of sexy kerels met geblondeerd haar wiegen, Spaans-Portugees lallen (aangezien andere talen hier onbestaand zijn) met mensen die nog nooit buiten de Amazone geweest zijn en ons om het halfuur een godszegen toespreken, roze en grijze dolfijnen spotten, duizenden koeien en buffels in het water zien grazen, elke dag een douche nemen in bruin Amazonewater, elke avond genieten van de kleurrijke zonsondergang boven het uitgestrekte water terwijl de Braziliaanse vlag in de hete avondbries naast je oren wappert, ziek vallen van de heropgewarmde vleessoep met pasta, nog wat uitrusten, flipfloppend terug naar je hangmat dralen…

De foto’s vertellen de rest wel…

Maar, naast die foto’s die soms meer vertellen dan duizend woorden, willen we toch treffend de Amazone beschrijven aan iemand die er nooit geweest is. Hoe bal je zo’n gebied samen? Dat is de hamvraag die we ons hier nu stelden op 4000m hoogte aan het Titicacameer in een van de droogste en koudste klimaten ter wereld…

Eenvoudigweg: “Een plat breed uitgestrekt, eindeloos, warm, tropisch, vochtig oord”

Of zoals Alex, een interessante reiziger die we ontmoet hebben in Alter do Choa, het samen met Tim meer poëtisch scherp stelde: “Het is als vertoeven in de schoot van moeder aarde: het is er altijd warm en vochtig, er is geen overgang tussen zweet en water, je voelt er de continue stroom van sappen in de vorm van regen, eindeloze riviermassa’s en velerlei walmen. Je bevindt je te midden van de oorsprong van leven en… er hangt ook altijd zo’n geurtje.”